Monnickendammer wormspijkerpalen teruggevonden op Texel

SONY DSC

Wormspijkerpaal met pantser (Foto: Archeologie West-Friesland)

Wormspijkerpalen? Ja, u leest het goed. 18e eeuwse palen afkomstig uit havens van de Zuiderzee met een karakteristiek, oud roestpantser, tegen de bescherming van de zogeheten vraat van de paalworm, welke in de 18e eeuw dijken en havens in de Zuiderzee aantasten. De palen werden voor het eerst aangetroffen in september 2014 in het havenhoofd van Medemblik en na onderzoek ook bij de aangelegde steiger van het Waddenveer op Texel, maar dan afkomstig uit Monnickendam. Wat voor palen waren die wormspijkerpalen? Waar dienden ze voor en hoe kwamen ze nou op Texel terecht? En waar mogelijk hebben ze in Monnickendam gestaan? Dit bericht is grotendeels met de hulp van Archeologie West-Friesland mogelijk gemaakt. Dank daarvoor!

Zoals hierboven besproken is dit bericht met de hulp van Archeologie West-Friesland tot stand gekomen. Zij troffen in september 2014 in de haven van Medemblik, nadat een aannemer de pier aan het vernieuwen was, deze wormspijkerpalen aan. Al snel kwam de vraag naar voren of andere zeehavens aan de Zuiderzee ook deze palen in de kade, pier of dijk hadden verwerkt. Na een tip kwam Archeologie West-Friesland uit bij de steiger van de Vriendschap, gelegen op het noordelijkste puntje van Texel. Hieronder een samenvatting van het verslag van het archeologisch- en historisch onderzoek van Archeologie West-Friesland aangevuld met ons eigen onderzoek in Monnickendam. Het volledige bericht is opgenomen in onze nieuwsbrief van eind december 2015.

SONY DSC

Foto: Archeologie West-Friesland

Wormspijkerpalen
De zogenaamde wormspijkerpalen waren niet gewone havenpalen maar hadden een karakteristiek roestpantser. Het gehele oppervlak, vanaf de waterbodem tot het hoogste vloedniveau, van deze palen waren bespijkerd met kopspijkers, zogenaamde wormspijkers. Dankzij deze spijkers beschermden de palen in de haven tegen de vraat van de paalworm die vanaf 1730 in de Zuiderzee alle houten zeeweringen opat. De paalworm is geen worm maar een mossel en komt voor in de Noord- en Zuiderzee. Volgens onderzoek van de Radboud Universiteit uit Nijmegen komt de mossel vanaf 1730 voor in de Nederlandse wateren. De mossel werd waarschijnlijk vanuit de Oost naar de Zuiderzee vervoerd, alhoewel dit niet geheel zeker is. Ook nu nog is het gevaar van de paalworm niet geheel verdwenen.

Van Monnickendam naar het Waddenveer op Texel
Op een duin links van de doorgang naar de bootsteiger zijn 10 wormspijkerpalen rechtstandig ingegraven als decoratief element voor het Waddenveer tussen Texel en Vlieland. In de zomermaanden runt rederij De Vriendschap daar een zomerpont. Het gaat om 7 lange palen en 3 korte palen, die 3,5 en 4,5 meter boven het maaiveld uitsteken.

SONY DSC

De ingegraven palen op Texel. Foto: Archeologie West-Friesland

Op alle palen zijn de vierkante en rechthoekige spijkergaten van wormspijkers aanwezig. Op de palen ontbreekt begroeiing door mosselen of andere zeedieren. Op dit moment worden de palen gebruikt om een fiets tegenaan te zetten. De palen zijn verbonden door een oud scheepstouw om het maritiem aspect te benadrukken. De belangrijkste vraag is natuurlijk: Waar komen deze palen vandaan? Van Texel zelf? Of komen ze toch van elders? Navraag bij de eigenaresse van Het Waddenveer mw. Janke van den Brink bracht uitkomst. Toen ongeveer 10 jaar geleden de haven van Monnickendam werd vernieuwd, heeft Sil Boon (man van Janke van den Brink) deze palen gekregen en meegenomen naar zijn bootsteiger op Texel. De palen zijn met zekerheid afkomstig uit de haven van Monnickendam. Hiermee is wellicht onbedoeld een belangrijk element in de waterbouw van de Zuiderzee behouden gebleven, niet in Monnickendam zelf maar op Texel.

wormspijkerpaal

Wormspijkerpaal met gaatjes (Foto: Archeologie West-Friesland)

De vraag is natuurlijk: op welke plek hebben deze palen in de haven van Monnickendam gestaan? Navraag binnen de historische vereniging Oud Monnickendam en onze eigen werkgroep leverde twee mogelijke locaties op. De eerste locatie zou een dukdalf kunnen zijn bij de ingang van de oude haven, vlakbij De Stegh. Een tweede locatie zou de beschermende palenrij voor de haven van Monnickendam kunnen zijn die op oude kaarten afgebeeld is.

Wie wellicht meer weet over het verwijderen van oude palen met roestpantser uit de haven van Monnickendam, neem dan even contact op met de werkgroep. Wie het gedetailleerde verslag wil lezen over de Monnickendammer wormspijkerpalen lees dan de december nieuwsbrief van de werkgroep.

Lees verder:
Wormspijkers in het Medemblikker havenhoofd. Archeologisch en historisch onderzoek naar de maatregelen tegen paalworm in het noordelijk havenhoofd van Medemblik (oktober 2015)