De onfortuinlijke reis van de S.S. Ossian

ss_ossian

Het Zweedse stoomschip S.S. Ossian (Foto: Facta Nautica)

Dit verhaal gaat over de onfortuinlijke reis van het Zweedse stoomschip de S.S. Ossian. Het zeeschip overwintert in de zeer strenge winter van 1940/1941 noodgedwongen tussen de ijsschotsen van de Zuiderzee, op circa 10 km afstand van Volendam. De bemanning is met zeer weinig levensmiddelen aan boord op zichzelf aangewezen. Dankzij een groepje stoere Volendammers, onder aanvoering van Henk Bootsman, wordt de bemanning uiteindelijk voorzien van brood, melk, vleesch, petroleum en andere levensmiddelen. In dit verhaal meer over de de aanleiding en afloop van het avontuur van de Zweedse stoomschip de S.S. Ossian.

Dit verhaal is gepubliceerd naar aanleiding van een bericht op dinsdag 3 februari “Volendammers ‘redden’ vastgelopen Zweedse bemanning in 1941” op de website van Groot-Waterland.nl.

Om meer te weten te komen over het Zweedse schip, de ijzige expeditie en het heldhaftig optreden van een groepje stoere Volendammers hebben we verschillende archieven geraadpleegd. Het resultaat is een opsomming van verschillende gebeurtenissen die vooraf gingen en leiden tot de bijna vergeten scheepsramp op de Zuiderzee, 10 kilometer uit de kust van Volendam. Na deze bijna scheepsramp hebben we getracht het spoor van de S.S. Ossian te volgen.

Onderaan het verhaal zijn alle geraadpleegde bronnen voor het (online) archiefonderzoek opgenomen.

7 december 1940 – In de vliegende storm bij Texel
Het Zweedse stoomzeeschip, de S.S. Ossian, eigendom van Allan Börjesson, Rederia a/b te Helsingborg, gebouwd op de Engelse scheepswerf Osbourne Graham & Co Ltd. te North Hylton, wegend 1600 ton, 92 meter lang, behoorde tot de Noorse handelsvloot tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Het stoomschip komt bij Texel voor het eerst in beeld in een krantenbericht1 van het Algemeen Handelsblad. In dit bericht wordt de toestand beschreven van de Ossian nadat het door de vliegende storm averij heeft opgelopen en op de Zuidwal van Texel is neergezet. In Den Helder werd vernomen dat het voorschip is lekgeslagen, “zoodat dit onder water zit en de schroef is te zien. Het water reikt aan den voorsteven tot aan de brug.”

nieuwe_redding_dorus_rijkers_anp_archief_6_december_1941

ANP-bericht over de stranding van de Ossian (Foto: ANP Archief).

Hierbij speelt de reddingsboot van de Noord- en Zuid-Hollandse Reddingsmaatschappij “De Dorus Rijkers” een heldhaftige rol. “In een vliegende storm slaagde men er in om de geheele bemanning van 22 koppen behouden aan wal te brengen.” Uit het verslag in De Reddingsbootblijkt dat de Ossian waarschijnlijk in de Zuidwester storm is aangevaren. Het verslag gaat verder: “In eerste instantie was nog geen assistentie nodig van de reddingsmaatschappij. Toen de storm rond 14 uur tot orkaankracht was toegenomen hees de bemanning het noodsein. Onmiddellijk voer de Dorus Rijkers weer uit.” Ook het bericht van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) geeft een kort verslag van de reddingsoperatie.

Dat deze storm niet zomaar een storm was, blijkt wel uit de berichtgeving in de verschillende kranten. In een aantal kranten verschenen artikelen3 over de vliegende storm en het verdwijnen van de zandplaat cq. duinengroep Onrust4 tussen Texel en Den Helder.

S.S. Ossian: bekneld in het pakijs

Nadat in de haven van Den Helder de schade werd opgenomen, wordt besloten de Ossian in de Nieuwjaarsnacht met behulp van 2 sleepboten naar Amsterdam te trekken. Op eigen kracht komt het stoomschip niet meer voorruit. Waarschijnlijk wilde de reder het schip restaureren in de haven van Amsterdam. Een andere reden kan zijn dat het schip meermalen in de haven van Amsterdam ladingen heeft gebracht en hier dus diverse contacten waren. Hierover is (nog) geen verdere berichtgeving of ander archiefmateriaal aangetroffen.

De sleepbootactie was waarschijnlijk een risicovolle onderneming omdat de weerberichten na de heftige storm in december omsloeg naar een winters weerbeeld.  Volgens een bericht in de Schager Courant5 was de tocht naar Amsterdam zeer zwaar. ‘s Avonds was de toestand nog redelijk, maar in Nieuwjaarsnacht kon er al niet meer gevaren worden. Bij het aanbreken van de morgen was het hopeloos. De S.S. Ossian bleef achter en de sleepboten vervolgden hun weg naar de haven van Amsterdam. Één van de bemanningsleden begaf zich naar de burgemeester van Edam om te vragen of er iets gedaan kon worden voor de bemanning van de onfortuinlijk S.S. Ossian.

volendamse_ijslopers_utrechts_volksblad

Het Utrechts Volksblad, 4 januari 1941.

Het eerste bericht over de vastgelopen S.S Ossian verscheen in het Utrechts Volksblad6 Op zaterdag 4 januari 1941 werd op pagina 3 gesproken over de Volendamse ijslopers. Een groepje Volendamse mannen had in speciale outfits een riskante expeditie op touw gezet. Onder barre omstandigheden liepen de mannen (met ijsbijl vooruit) incl. kompas, touwen en speciale ijsklompen 10 kilometer over het verraderlijke pakijs om de achtergebleven Zweedse bemanningsleden te voorzien van brood, kaas, vleesch, melk en petroleum (zie nevenstaande foto). Op maandag 6 januari berichtten diverse andere Nederlandse kranten ook over deze spectaculaire onderneming. De expeditie werd geleid door de 55-jarige Volendammer Hendrik Bootsman. Hij is een rot in het vak en oud varensgezel

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pas in februari 1940 was er kennelijk weer nieuws te melden. In een artikel van De Courant Het Nieuws van de Dag7 van 10 februari 1941, als de Ossian al “meer dan een maand als een doode plank in de schotsen gekneld“, wordt Bootsman, die al 6 keer de leiding heeft gehad over de expeditie naar het ingevroren schip, omschreven als “het slag menschen, die het minst over wind en weer spreken en er het meest van weten“. Hij heeft vele jaren op de grote vaart gevaren en hij heeft het ijs van de Zuiderzee tijdens tientallen winters in allerlei vormen gezien, en noemt het “maar kinderspel” 20 kilometer over de besneeuwde schotsen af te leggen.

15 mei 1941: een tragisch einde.

De S.S. Ossian heeft een lange tijd in het pakijs van de Zuiderzee gelegen. Hoe lang het stoomschip voor Volendam in het ijs heeft gelegen blijft onbekend. Regionale dagbladen hebben geen enkel bericht geschreven over het einde van het verblijf van de S.S. Ossian in het pakijs. Toch wel opmerkelijk, omdat de aanleiding tot veel berichten heeft geleid. Naar het verdere vervolg van de S.S. Ossian blijft het gissen. Is het stoomschip opnieuw door sleepboten naar bijvoorbeeld Amsterdam gebracht, waar de eigenaar misschien goede (handels)contacten had voor een grondige reparatie?

Op 15 mei 1941 komt de dezelfde S.S. Ossian weer in beeld. Het schip wordt in de buurt van Cuxhaven door vliegtuigen van de Royal Air Force gesignaleerd en aangevallen8. Op dat moment maakte de S.S Ossian onderdeel uit van een Duitse konvooi. Het konvooi, op weg van Cuxhaven naar Rotterdam, bestond uit zes schepen en werd geëscorteerd door vier V-boten. De S.S. Ossian probeerde te manoeuvreren en kon twee torpedo’s ontwijken, maar tevergeefs. Een van de torpedo’s sloeg in de motor, waardoor de S.S. Ossian snel zonk. Tot op de dag van vandaag ligt de S.S Ossian op de bodem van de zee, positie 54 ° 00 ‘N, 7 ° 16’05’ ‘E.

Geraadpleegde bronnen:

1) Het S.S. Ossian – Algemeen Handelsblad, 7 december 1940
2) Dorus Rijkers redt vele menschen; Visschersvaartuigen benoorden Wieringen vergaan – Haarlems Dagblad – 7 december 1940 – pag. 1 (voorpagina)
3) De Reddingsboot, nr. 51. mei 1941
4) Onrust is weggespoeld – De Telegraaf – 11 december 1940 – pag. 1 (voorpagina)
5) Schip bij Volendam in het ijs bekneld – Schager Courant, 6 januari 1941 – pag. 1.
6) Volendamse ijs-lopers – Utrechts Volksblad; sociaal-democratisch blad – 4 januari 1941.
7) Een flinke man; Hendrik Bootsma – De Courant Het nieuws van de Dag – 10 februari 1941.
8) Facta Nautica – S/S Ossian: http://www.graptolite.net/sweden/Ossian.html